TALA O LE LOTOIFALE
Pago Pago - AMERIKA SAMOA
FA’AMALOSIA LE FAAPUNAINA O VAI TAUMAFA MO LATOU O LO’O SAU LE LATOU VAI MAI I LE TANOA VAI I NU’UULI
E tusa ai ma se lapata’iga mai i le Matagaluega o le Eletise ma le Suavai (ASPA), o lo’o lapata’ia ai ia le mamalu o le atunu’u, o lo’o alala ma papa’a’ao, i eria o lo’o sau le latou vai mai i le fa’atanoa vai i Nu’uuli, ina ia fa’aauau pea ona faapuna ia vai, ae e le’i taumafaina.
E tusa ai ma le lapataiga mai i le ASPA, e tatau ona faapuna ia vai ae e le’i taumafaina, ina ia le a’afia ai le soifua maloloina, aemaise lava i latou o lo’o gasegase, o tina ma’itaga, fanau iti, faapea tama ma tina matutua.
Ua fa’ailoa mai foi e le ASPA, e ui i lenei lapataiga, ae peitai, e le o se tulaga e ta’ua o se faalavelave fa’afuase’i. Aua afai ae o’o i lea tulaga, o le a logoina mai le mamalu o le atunu’u, i le 24 itula.
E pei ona faamanino mai e le ASPA, o le tulaga va’aia i le vai i le taimi nei, e pei e nenefu, e fa’alavelave i taumafaiga o le faamamaina o le suavai taumafa. Ma afai ae nenefu tele ia le vai, o lona uiga ua ta’u mai ai, ua a’afia i siama po o vairusi, e ono a’afia ai le soifua maloloina o le tagata, e ono tupu ai le manava tata, o le manava tiga po o le tiga o le ulu.
Ae ona o nei auga, e mafai foi ona faasino i isi gasegase, o lea ua fautuaina ai e le ASPA ia le mamalu o le atunu’u e a’afia i ia tulaga, e vave o’o atu i le falemai, mo su’esu’ega.
O lo’o galulue faatasi ia le ASPEA, US-EPA ma le AS-EPA, i le mataituina o lenei tulaga ma le fofoina o ni faafitauli, e ono tula’i mai.
FA’AALIA I LE ILOILOGA O LE PAKETI A LE OFISA A LEOLEO IA LE FA’AFAIGATA I LE MATAGALUEGA ONA TALI ATU I MANA’OGA A LE ATUNU’U
Na fa’ailoa atu e taitai o le Ofisa a Leoleo, i sui faitulafono, i le vaiaso ua mavae, ia le feagai o Ie latou ofisa ma faafitauli, ona o le to’alaiti o leoleo, o le tuai o masini faapea ma le tele o faalavelave o lo’o tutupu i totonu o le atunu’u.
I le iloiloga ‘aufaatasi a le Maota Fono, mo le paketi a le ofisa a leoleo, na molimau ai ia le sui Komesina o Leoleo, le susuga ia Falanai Taase Sagapolutele, i le iai o se fuafuaga mo se a’oga fou e saili ai ni leoleo se to’a 50, i le tausaga tupe fou, e fesoasoani i le fofoina o le faafitauli, i le to’alaiti o le aufaigaluega i le taimi nei.
Sa faamalamalama foi e Falana’i e faapea, e 24 leoleo o lo’o galulue i le To’ese i Tafuna, talu le faatonuga fa’aletaita’i a le Kovana, e tu’ufa’atasia ai le aufaigaluega a le to’ese ma le ofisa a leoleo.
Ona o lea suiga fou, ua toe fetu’unai ai tiute a leoleo, i le va o le falepuipui ma le teritori atoa, o se tulaga ua fa’afaigata ai a latou galuega.
Sa ripotia e Falana’i e faapea, e 162 leoleo a le ofisa a leoleo, ma o se fuainumera, i lona talitonuga, e le gafatia mo tagata uma o le teritori aemaise ai manaoga mo le puipuiga o le saogalemu.
O lea, na talosagaina ai e le sui Komesina ia sui faitulfono, ina ia pasia se vaegatupe mo nisi tagata faigaluega a le latou ofisa, i totonu o le paketi mo le tausaga tupe fou.
E tele ni mataupu sa faapea ona fa’atula’i e sui faitulafono, mo le sui Komesina, i le vaiaso ua tuanai. Na aofia ai tulaga i le auaunaga a le 911, o le Ofisa o Taavale (OMV), o fualaau faasaina, o totogi mo taimi faigaluega faasili ma leoleo i Manu’a.
Na fesiligia e Afioga i Faipule ia Avagafono Maiava ma Fetu Fetui Jr. – le sui Fofoga Fetalai – ia le mataupu i se faafitauli o lo’o tupu pea i le OMV, i le usupo atu o tagata o le atunu’u, e tu tu i laina, e faatali le faiga o a latou ‘Real IDs’, ona e na o le tasi le masini o lo’o fa’aaogaina.
Sa saunoa Avagafono e faapea, ua lua tausaga talu ona tula’i mai lea faafitauli, ae e le o aofia i totonu o le paketi a le ofisa a leoleo. Ma na ia fa’aleoina e faapea, e tatau ona iai se tupe ma’oti, e ao ona fa’aagaga mo le toe faaleleia o le OMV, i le tausaga tupe atoa.
Na fa’aalia e Falana’i, o lo’o iai se ‘grant’ i totonu o le latou paketi, o le a fa’aaogaina mo le fofoina o lea faafitauli.
Sa fesiligia e le Afioga i le Faipule ia Ben Vaomu Sauvao, ia le fa’atuatuaina o le 911, aua a valaau atu le mamalu o le atunu’u, e le o’o i le ofisa leoleo tutotonu, ae ua tau mai i le ofisa a leoleo i Tafuna. Sa faamamafaina e le afioga i le Faipule, ia le taua o sekone uma, i taimi e tupu ai se faalavelave faafuase’i.
Na saunoa Falanai, o lo’o soalaupuleina lea mataupu, e lo latou ofisa ma le ASTCA faapea le Homeland Security.
Sa saunoa foi Sauvao, i se popolega ona o taavale a leoleo, lea o lo’o ma’oti mai i le tupe faasoasoani, e na’o le lua taavale mo le falepuipui. Na faamaonia e Falana’i, ia le feagai o le latou ofisa ma faafitauli tau taavale.
Sa faamalamalama e le sui Komesina ia le na’o le 15 taavale, o lo’o fa’aaoga i le taimi nei, ae e 14 taavale o lo’o tu tu i le fale inisinia, ona o faaletonu i afi.
Sa saunoa Sauvao, o lo’o feoa’i ia faatonu o ofisa ma matagaluega, i taavale fou, ae o lea e tau leai ni taavale leoleo i luga o le auala. Ma ia fesiligia ia le sui Komesina, pe mafai ona fa’aaoga ia tupe a le ARPA e faatau ai ni taavale leoleo fou. Sa faamaonia e Falanai, e lua a latou taavale na faatau mai i tupe a le ARPA.
O le fesili a le tamaitai Faipule ia Trude Ledoux-Sunia, sa fa’atatau i le aufaigaluega e to’afa, lea o lo’o ta’ua i totonu o le tala o le tupe, e tali telefoni. Na faamaonia e Falanai, o tali telefoni ia mo le auaunaga a le 911. Ae sa fa’aalia e Ledoux-Sunia, o lo’o faia nei se fuafua mo le tu’uina atu o le 911, e tali mai e le aufaigaluega a le ASTCA.
Na fesiligia e le Afioga i le Faipule ia Sauasetoa Tautoloitua Ho Ching, pe o lava ia ni puna’oa o lo’o fa’ama’oti e le Ofisa a Leoleo, e faasaga tau atu i fualaau faasaina, lea ua sasao i totonu o le atunu’u. Sa tali mai Falana’i, o le paketi a le vaega o le CIIB, e $634,500.
Ae na finau mai ia Sauasetoa, afai e le lava le tupe a le ofisa o lo’o gafa ma lenei matafaioi, o lona uiga, e fa’ailoa mai ai, e le o ave le fa’amuamua i taumafaiga e tineia ia lea faafitauli. Sa ta’ua e Sauasetoa ia le sasao fa’afama’i o lenei faafitauli, o fualaau faasaina, i totonu o le atunu’u ma e mana’omia e le ofisa a leoleo, ia le puna’oa e mafai ona tineia ai.
Sa u’una’ia e le afioga i le Faipule ia Dr. Vaasa Simanu, ia le ofisa a leoleo, ina ia toe fa’aopoop nisi leoleo, mo le itu i Sasa’e, ma ia toe faaleoina ia se talosaga fai so’o, ina ia toe tatalaina ia le ofisa a leoleo, i Fagaitua.
Na fa’ailoa mai e Falanai, o lo’o iai se fuafuaga e toe tatalaina ia lea ofisa leoleo, ia Tesema.
Sa saunoa foi le sui Fofoga Fetalai, i se tinoitupe pe a ma le $120,000, lea o lo’o aoina e le OMV i masina taitasi, mai i le faafouina o laisene avetaavale, IDs, lesitalaina o taavale ma isi auaunaga, ma ia u’una’ia ia le ofisa a leoleo, e fa’aaoga ia tupe maua, e faatau ai masini ma tulaga uma o lo’o manaomia e le OMV.
Ma na ia fa’amamamafa foi, le manaomia ona tutusa o puna’oa mo le ofisa a leoleo i Tutuila, ma le ofisa a leoleo i Manu’a.
E $8.3 miliona ia le tupe fa’asoasoa fuafuaina a le ofisa a leoleo, mo le tausaga tupe 2027. O lo’o iai se faamoemoega a le ofisa, ina ia si’i le fuainumera o a latou tagata faigaluega, mai i le 152, i le 215.
O le $7.1 miliona o le paketi, ua fuafua e maua mai i tupe aoina lotoifale, ae $1.1 miliona, mai tupe feterale.
TAPUNIA E LE ASDOH-EHS IA NISI PISINISI SE LUA
Na tapunia e le Vaega a le Auaunaga mo le Maloloina o le Siosiomaga a le Ofisa o le Soifua Maloloina (ASDOH-EHS), ia ni pisinisi se lua. O le faleoloa a le Gold Conda i Vaitogi ma le fale’aiga a le JKL i Futiga.
Na mafua ona tupu lea tulaga, ona ua maua i asiasiga a le ASDOH-EHS ia nisi o tulaga faaletonu, i totonu o nofoaga, e ono a’afia ai le soifua maloloina o le mamalu lautele.
Ua mae’a ona fautuaina pule o nei pisinisi, ina ia toe fa’aleleia ma fa’asa’osa’o tulaga uma, ina ia o gatasi ma tulafono mo le tausia o le soifua maloloina ma le puipuiga o le saogalemu, o le mamalu lautele.

