O FEA AUMAI AI TUPE LOTOIFALE MO LE PAKETI MALO 2013
Na tatala lava iloiloga tuu faatasi a le Fono Faitulafono mo le Paketi a le malo mo le Tausaga Tupe fou 2013,i le fesiligia lea e Senatoa ma Faipule o molimau a le malo, poo fea o loo afua mai ai a latou valoaga i tupe ua fuafua e faatupe ai galuega a le malo mo le tausaga tupe fou.
I le talitonuga a le Fono Faitulafono e tusa ai ma a latou suesuega ua maea ona faia, e lata atu i le $5 miliona le tupe ua maualuga ai tupe ua valoia e le malo e maua faalotoifale, nai lo tupe moni lava e talitonu le Fono e mafai e le malo ona ao mai.
O le paketi e $497,295,500 ua i luma o le Fono, e na o le 8 aso ua faakalena e taitai o komiti a maota e lua e iloiloina ai le paketi ae maea.
O iloiloga mo le paketi ua mafua ai ona suia taimi mo tauaofiaga a maota e lua, mai le 10:00 e pei ona masani ai i le 8:30, ona amata ai loa lea o iloiloga o le paketi i le 9:30 seia oo atui le 12:00 i le aoauli, ona toe faaauau ai lea i le itula e 1:00 pe a maea malologa mo vai aiga o le aoauli.
O le Teutupe a le malo ia Magalei Logovii, ma le Faatonusili o le Ofisa o le Paketi ia Malemo Tausaga na mua’i fesiligia e le Fono i le taeao ananafi, sosoo ai loa lea ma Ofisa e pei o le Matagaluega o Tautua Lautele; Ofisa puipuia aia tatau o tagata e aafia manaoga faapitoa o le tino; Ofisa o Palota; TOFR ma le Ofisa o le ARRA.
O le fesili tele na fesiligia ai e le fono molimau a le malo, o fea alagatupe ua fuafua le malo e faatupe mai ai le siitaga tele o le paketi mo le tausaga tupe fou 2013.
I le paketi a le malo mo le tausaga tupe fou, e 30% e maualuga ai mai le paketi o le tausaga tupe lenei 2012. I tupe ua valoia e le malo o le a maua faalotoifale, e 16% e maualuga ai tupe ua valoia e le malo o le a maua i le tausaga tupe fou nai lo le tausaga tupe lenei.
Na taua e le tofa Malemo, o alagatupe tetele e lua o loo faavae ai le siitia maualuga o le paketi o le tausaga tupe fou a le malo, o $5 miliona ma ona tupu lea ua valoia e maua i lafoga o totogi a tagata faigaluega, faapea ai ma le $6.8 miiona lea na maua mai i le Maliliega e taua o le ‘Tobacco Settlement’.
Na fesili le alii faipule ia Taotasi Archie Soliai ia Malemo pe ua taunuu mai le $6.8 miliona e pei ona taua i totonu o le paketi, ae na tali Malemo, “fesili ia Magalei.”
Na fesili Taotasi ia Magalei ae sau le tali a le Teutupe, “ou te le iloa se $6.8 miliona, e le’i oo mai se tupe ia te a’u, e leai foi se tupe o i totonu o teugatupe a le malo.”
Na maea le saunoaga a Magalei ae oso atu Malemo ma faapea atu i le luma o le komiti, o loo ia te ia se fasi pepa na tuu atu e le alii kovana e faamaonia ai le $6.8 miliona ua aumai, peitai e le o iloa e ia pe ua taunuu mai lea tupe pe leai, ae atonu ai faatoa tuuina mai i le amataga o le tausaga tupe fou.
Na faailoa e Taotasi i molimau e faapea, e tusa ai ma le molimau a le sui o le Tri Marine, o tagata faigaluega ia ua latou fuafua e faa faigaluega, faatoa taunuu i le faaiuga o le tausaga 2013, ae i le molimau a le Pule o le Ofisa o Lafoga i luma o le Senate, o nisi o tupe o loo maua e le malo i le tausaga tupe lenei 2012, o le a le toe maua i le tausaga tupe fou.
Na toe fesili Taotasi ia Malemo pe moni mea ia o loo faavae ai tupe ua valoia e le malo e maua i le tausaga fou, na tali Malemo, “e moni.”
Na fesiligia e Senatoa Alo Dr. Paul Stevenson molimau pe aisea ua siitia maualuga ai tupe mo le Enterprises Fund i le tausaga tupe fou i le 53%, pe i ai nisi alagatupe fou o le a maua mai, ae na faamanino e Malemo, o le siitaga tele i tupe ia, ona o loo aafia ai ma le paketi a le ASPA e $117 miliona mo le tausaga tupe fou, faatusatusa i le latou paketi o loo i ai nei na pasia atu e le fono e $30.6 miliona.
Na faaalia e le alii Fofoga Fetalai ia Savali Talavou Ale lona popolega, ona e atagia mai i molimau e le o mautinoa e le malo pe maua mai le $6.8 miliona lea ua fuafua i ai tupe maua mo le tausaga fou.
Na taua e Savali, e le tatau ona pasia e le Fono le paketi a le malo pe afai e le mautinoa tupe o loo aumai ai i totonu.
O le finagalo foi lea o le alii peresetene o le Senate ia Gaoteote Palaie Tofau e uiga i le mataupu lenei. Saunoa le alii peresetene, e fia manino le fono poo fea tonu le moni i molimau a le malo, aua o lea e tau mate pe ua taunuu mai le $6.8 miliona pe leai foi, afai foi e i ai ni fasi pepa na tuu atu e le kovana, e tatau foi ona tuu mai fasi pepa ia i luma o le fono sei silasila toto’a i ai.
O le aso 13 Setema, o le aso Tofi lea o le vaiaso fou ua faamoemoe e maea ai iloiloga o le paketi a le fono.
